Narodowość Śląska i powiatu dzierżoniowskiego

Pojęcie narodowości w dzisiejszym znaczeniu jest kategorią historycznie młodą, która ukształtowała się w Europie dopiero pod koniec XVIII i w XIX w.. Jego upowszechnienie wiązało się z ideami Oświecenia, rewolucją francuską oraz narodzinami nowoczesnego państwa opartego na suwerenności ludu i obywatelstwie. We wcześniejszych epokach podstawowymi formami identyfikacji zbiorowej były lojalność wobec władcy, przynależność religijna lub regionalna, a nie narodowość rozumiana jako trwała wspólnota etniczno-kulturowa. Współczesnego mieszkańca Śląska i powiatu dzierżoniowskiego nic nie wyróżnia pod względem narodowym, tych różnic od Niemca, Czecha czy Słowaka nie widać. Nawet język nie jest obecnie wyznacznikiem różnic, a jedynie dowód osobisty i paszport.  
Współczesna refleksja naukowa konsekwentnie podważa przekonanie o naturalnym charakterze narodu. Ernest Gellner wskazywał, że narody są wytworem industrializacji, która wymagała jednolitej kultury, języka i systemu edukacji. Benedict Anderson definiował naród jako „wspólnotę wyobrażoną”, istniejącą dzięki zbiorowej wierze w wspólną historię i symbole, natomiast Eric Hobsbawm analizował proces „wynajdywania tradycji” jako narzędzie konsolidacji społeczeństw w XIX w. Fundamenty tych koncepcji kładli wcześniej myśliciele XVIII wieku, m.in. Jean-Jacques Rousseau, Johann Gottfried Herder oraz Johann Gottlieb Fichte, podkreślając polityczny charakter wspólnoty narodowej.
Proces formowania narodowości był ściśle związany z rozpadem feudalizmu i przejściem do gospodarki kapitalistycznej. Na ziemiach polskich pod zaborami likwidacja stosunków feudalnych w XIX w. stworzyła społeczną próżnię, którą wypełniła nowa forma identyfikacji zbiorowej — naród. Feudalizm na ziemiach polskich zlikwidowali zaborcy, a nie sami Polacy.
Idea narodowości stała się narzędziem mobilizacji społecznej, umożliwiając powszechny pobór do wojska, budowę lojalności wobec państwa oraz uzasadnianie wojen jako obrony „ojczyzny” i „narodu”. Kulminacją tego procesu jak i sprawdzianem wdrożenia społeczeństwu europejskiemu idei narodowej była I wojna światowa — pierwszy konflikt o masowym charakterze, prowadzony w imię rywalizujących ideologii narodowych.
Dolny Śląsk, a w jego obrębie powiat dzierżoniowski, stanowi szczególnie wyrazisty przykład historycznej zmienności przynależności państwowej i tożsamości. Region ten charakteryzuje się ciągłością osadniczą od neolitu, jednak na przestrzeni wieków wielokrotnie zmieniał przynależność polityczną: od państwa Wielkomorawskiego, Czeskiego, Piastów, przez Koronę Czeską, monarchię Habsburgów, Prusy i Niemcy, aż po współczesną Rzeczpospolitą Polską. Łącznie daje to około 1030 lat udokumentowanej państwowości, z czego około 623 lata przypadają na okres pozostawania poza granicami Polski, a około 409 lat na funkcjonowanie w granicach państwa polskiego.
Pomimo tej długiej i złożonej historii, o narodowości w nowoczesnym sensie można mówić na Dolnym Śląsku — w tym w powiecie dzierżoniowskim — dopiero od XIX w. W konsekwencji region ten doświadczył realnie jedynie dwóch nowoczesnych projektów narodowych: niemieckiego, dominującego w okresie prusko-niemieckim, oraz polskiego, kształtowanego po 1945 r. wraz z powojenną reintegracją terytorium i wymianą ludności.
Przypadek Dolnego Śląska i powiatu dzierżoniowskiego potwierdza tezę, że narodowość nie jest kategorią ponadczasową ani naturalną, lecz historycznie ukształtowanym konstruktem społecznym. Jej powstanie było odpowiedzią na potrzeby nowoczesnego państwa — administracyjne, militarne i ideologiczne — a nie prostym przedłużeniem dawnych więzi etnicznych czy regionalnych.

Rafał Brzeziński

Powrót do Wydarzenia 2026

W galerii wykorzystano zdjęcia slajdów z prezentacji dr Rafała Brzezińskiego.